Tổng kết dự án nghiên cứu: Thúc đẩy việc sử dụng máy bơm nước năng lượng mặt trời ở nông dân sản xuất nhỏ tại Việt Nam: Vượt xa các chiến dịch cung cấp thông tin

Bối cảnh và mục tiêu dự án

Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 (Net-Zero) vào năm 2050, trong đó chuyển dịch nông nghiệp phát thải thấp đóng vai trò quan trọng trong chiến lược tăng trưởng xanh. Trong lĩnh vực tưới tiêu, bơm nước năng lượng mặt trời được đánh giá là công nghệ chiến lược giúp thay thế hệ thống bơm dầu diesel và điện lưới, giảm thiểu chi phí vận hành và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Tuy nhiên, tỷ lệ ứng dụng công nghệ này trong nông hộ nhỏ vẫn còn rất hạn chế. Nhiều cơ chế khuyến nông trước đây chủ yếu tập trung nâng cao nhận thức với giả định rằng thiếu hụt thông tin là rào cản chính. Nghiên cứu này được thiết kế nhằm trả lời câu hỏi cốt lõi: Liệu việc cung cấp thông tin kỹ thuật và chi phí - lợi ích có thực sự giúp nông dân tiếp nhận công nghệ mới, hay còn những điểm nghẽn kinh tế nào khác?

Dự án được thực hiện trong khuôn khổ chương trình "Rural renewable energy MSMEs operating to modernize agriculture in Sub-Saharan Africa and South-East Asia", phối hợp cùng mạng lưới Môi trường vì Phát triển (EfD) và tiếp nhận tài trợ từ Trung tâm Nghiên cứu Phát triển Quốc tế (IDRC) thông qua sáng kiến CEDCA.

Quy mô và phương pháp nghiên cứu

Nghiên cứu ứng dụng phương pháp thử nghiệm ngẫu nhiên phân cụm (Cluster-RCT) với sự tham gia của:

• Khoảng 1.200 nông hộ tại 120 thôn/buôn thuộc 30 xã trên địa bàn tỉnh Đắk Lắk.

• Nhóm can thiệp: Tham gia hội thảo 30 phút cung cấp thông tin kỹ thuật, chi phí đầu tư và lợi ích kinh tế của máy bơm năng lượng mặt trời.

• Nhóm đối chứng: Tham gia hội thảo về lối sống lành mạnh.

• Khảo sát toàn diện được thực hiện hai đợt (đầu kỳ năm 2025 và cuối kỳ năm 2026), thu thập dữ liệu từ cả vợ và chồng trong hộ gia đình.

Kết quả nghiên cứu trọng tâm

Kết quả từ dữ liệu khảo sát thực tế cho thấy:

• Cung cấp thông tin thuần túy không làm gia tăng tỷ lệ ứng dụng: Hiệu quả tác động can thiệp gần như bằng 0. Tỷ lệ hộ chấp nhận công nghệ chỉ đạt khoảng 8% trên toàn mẫu, không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa nhóm được tập huấn thông tin và nhóm đối chứng.

• Không có biến chuyển về mức sẵn lòng chi trả hay năng suất, lợi nhuận nông nghiệp từ việc chỉ nhận thông tin.

• Rào cản tài chính là nguyên nhân chủ yếu: Có tới 40% hộ gia đình chưa ứng dụng công nghệ khẳng định thiếu nguồn vốn ban đầu là nguyên nhân chính cản trở việc chuyển đổi sang bơm năng lượng mặt trời.

Tọa đàm chính sách quốc gia và phản biện học thuật

Nhằm đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn chính sách, nhóm nghiên cứu đã tổ chức Tọa đàm Chính sách Quốc gia với sự tham dự của 13 đại diện đến từ các trường đại học, viện nghiên cứu, cơ quan hoạch định chính sách và cơ quan thông tấn báo chí.

Các chuyên gia đã thảo luận sâu về giải pháp đổi mới công tác khuyến nông và chính sách tài chính vi mô:

• TS. Phạm Mạnh Hùng (Trường Đại học Kinh tế – ĐHQGHN) nhận định nông dân hiện tiếp cận thông tin qua nhiều kênh, do đó các mô hình thực địa trực quan sẽ mang lại sức thuyết phục cao hơn việc tuyên truyền thông tin một chiều.

• TS. Lê Văn Hùng (Phó Viện trưởng Viện Địa lý nhân văn và Phát triển bền vững) nhấn mạnh người dân chỉ đưa ra quyết định chuyển đổi khi trực tiếp chứng kiến hiệu quả kinh tế và tính ổn định của công nghệ trong điều kiện sản xuất thực tế tại địa phương.

Kết quả nghiên cứu và thông điệp chính sách của dự án đã nhận được sự quan tâm của truyền thông quốc gia, tiêu biểu là bài phân tích chuyên sâu trên ấn phẩm Tia Sáng.

Đề xuất chính sách và lộ trình triển khai

Từ các bằng chứng thực nghiệm, nhóm tác giả khuyến nghị Chính phủ và các địa phương chuyển dịch từ các chiến dịch truyền thông nhận thức đơn thuần sang chiến lược tích hợp:

• Xây dựng các mô hình trình diễn thực tế thông qua hệ thống khuyến nông địa phương để chứng minh hiệu quả vận hành và lợi nhuận thực tế.

• Thí điểm các gói tài chính ưu đãi, vốn vay ưu đãi thông qua các định chế tài chính vi mô nông thôn nhằm tháo gỡ rào cản chi phí đầu tư ban đầu.

• Xem xét các cơ chế hỗ trợ tài chính mục tiêu như trợ giá trực tiếp hoặc cơ chế chia sẻ chi phí đầu tư.

• Tích hợp tư vấn giải pháp tài chính vào nội dung khuyến nông kỹ thuật.

• Đánh giá tác động độc lập các mô hình thí điểm trước khi nhân rộng trên quy mô toàn quốc.

Lộ trình thực hiện khuyến nghị:

• Ngắn hạn (6–12 tháng): Hoàn thiện thiết kế gói vay ưu đãi thí điểm, lựa chọn địa bàn triển khai, xây dựng tài liệu kỹ thuật và thiết lập mạng lưới hợp tác giữa đơn vị khuyến nông với các tổ chức tín dụng nông thôn.

• Trung hạn (1–2 năm): Vận hành chương trình thí điểm kết hợp giữa mô hình trình diễn và hỗ trợ tín dụng; theo dõi tỷ lệ giải ngân, mức độ ứng dụng và hiệu quả sản xuất; tiến hành đánh giá tác động độc lập.

• Dài hạn (3–5 năm): Nhân rộng mô hình tích hợp sang các tỉnh lân cận; lồng ghép hỗ trợ công nghệ tưới năng lượng mặt trời vào Chiến lược Tăng trưởng xanh và Hiện đại hóa nông nghiệp quốc gia.

Hoạt động nghiên cứu thực nghiệm và tư vấn chính sách của TS. Hoàng Xuân Trung cùng các cộng sự thể hiện rõ vai trò trụ cột của Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển bền vững (CSDR) trực thuộc Viện Đổi mới sáng tạo và Phát triển bền vững (IISD–TMU) trong việc dẫn dắt nghiên cứu hàn lâm gắn với thực tiễn, chuyển giao tri thức và đề xuất giải pháp chính sách phục vụ mục tiêu phát triển bền vững của Trường Đại học Thương mại và xã hội.

#SDGs #SDG7 #SDG13 #IISD_TMU